538 ه‍ . ) به اوج خود رسيد . اين قبيل مباحث بعدا به غالب تفاسير كلامى و انواع ديگر تفسير سرايت كرده ، در عصر حاضر نويسندگان عرب بيش از ديگران به اين قبيل نكات بلاغى قرآن علاقه نشان مى دهند و غالبا بلاغت را مانند قدما ، سر اعجاز قرآن مى دانند . مباحث كلامى از قبيل قدم يا حدوث كلام الله ، صفات الله ، جبر و اختيار ، خلق اعمال و مانند اين مسائل ، محور بحث معتزله واشاعره و اهل حديث بود ، كما اين كه مسأله خلافت و عصمت و امر بين الامرين ومشابه آنها در تفاسير كلامى شيعه خود را نشان مى دهند . از سوى عرفا و متصوفه و اهل سلوك و علماى اخلاق اين نوع از مباحث در تفاسير آنان مطرح گرديده است و آن را تفسير ( بالاشاره ) مى نامند ، زيرا غالبا به رموز و اسرار عرفانى كه از فهم عموم دور است مى پردازد . اين نوع از تفاسير باب تأويل آيات را به روى مسلمانان بازكرده اند و اكثر قصه هاى قرآن مانند داستانهاى موسى و فرعون را به نبرد ميان نفس و عقل تأويل نموده اند و دربارهء اين نوع از تفسير ، اختلاف نظر ميان طرفداران و مخالفان آن وجود دارد . كما اين كه در تفاسير حديثى و احيانا كلامى ، تأويل آيات بر اشخاص و در تفاسير روائى شيعه بيشتر بر ائمهء اهل بيت عليهم السلام و يا تأويل قرآن بر مبناى باطنيه شيوع دارد ، و خود يك رشته از تفسير را كه مورد انكار ديگران است ، مطرح ساخته است . تفسير فلسفى در قديم ، و تفسير علمى ، اعم از علوم طبيعى و نجومى و اجتماعى واقتصادى و سياسى در عصر حاضر ، يك نوع ديگر از روشهاى تفسيرى است و علاقه مندان زيادى دارد و نويسندگان اين تفسيرها بر اعجاز علمى قرآن تأكيد دارند و نكاتى بديع و عالم پسند و عالم گير در آنها ديده مىشود كه اگر چه مخالفانى هم دارد ، اما تدريجا جاى خود را در بين روشهاى تفسيرى بازكرده و رو به گسترش است . از قديم الايام تفاسير فقهى قرآن به نام أحكام الآيات ( و يا آيات الأحكام ) رسم بوده و تا عصر حاضر ادامه دارد . اين يك نوع دسته بندى از تفاسير قرآن است . نوع ديگر تفاسير به مطولات و